از سال‌ها پيش به اين طرف ، ديگر كمتر مسيحى در بغداد باقى مانده است ، زيرا به علت جنگ يا سوانح ديگر همه از آنجا گريخته‌اند و در اين شهر به‌طور كلى ديگر كليسايى باقى نمانده و اجراى مراسم مذهبى مسيحى نيز تقريبا غدقن شده است ؛ به‌طورى كه اگر كسى بخواهد آن را انجام دهد بايد در خفا باشد تا مقامات ترك به وجود خانه‌اى كه مراسم در آنجا به عمل مىآيد پى نبرند « 1 » . كشيش‌هايى را كه فعلا در بغداد مراسم مذهبى توسط آنها انجام مىشود ، جز خدا كسى نمىشناسد و هيچ‌كس نمىداند آنان كاتوليك هستند يا غيركاتوليك ، يا اين‌كه به‌طور كلى براى سير كردن شكم خود اين كار را مىكنند . خلاصه اين‌كه دربارهء وضع آنان ترديد بسيار وجود دارد و چه بسا يك كشيش در عين حال آداب و رسوم فرقه‌هاى مختلف مسيحيت را با توجه به تقاضاها و موقعيت انجام مىدهد و عدهء زيادى از آنها اصولا مردمان استفاده‌جويى بيش نيستند و حتى ممكن است ايام زيادى بگذرد و در يك محل كشيش نباشد و مىدانم بعضى اوقات يك كشيش مجبور شده است افراد پانزده ساله و حتى بيست ساله و حتى بدتر از آن ، مادران و پدران را با فرزندان يك جا غسل تعميد دهد ؛ زيرا قبل از ملاقات او ، اين افراد اصولا كشيش به خود نديده بوده‌اند . به‌طور كلى به غير از عده‌اى پيرزن و پيرمرد كه در ماردين يا دياربكر يا احيانا در جاهاى ديگر تربيت شده‌اند ، نسل جوان ، به‌خصوص كسى كه در بغداد متولد شده و زندگى كرده ، به كلى از مسائل دينى بىخبر است و از مسيحيت فقط صليب كشيدن را بلد هستند . با تمام اين تفاصيل بايد گفت كه هنوز هم كم و بيش مسيحيان معتقدى هستند و در گذشته حتى بعضىها جان خود را از دست داده‌اند ، ولى در مقابل زور و فشار ترك‌ها تسليم نشده‌اند و كلمه‌اى بر خلاف دين خود به زبان نياورده‌اند و هرگونه حيله و نيرنگ ترك‌ها نيز براى فريفتن آنان از راه زن و پول و غيره بىثمر مانده است . به اين ترتيب ، همان‌طور كه گفتم ، مسيحىهاى بغداد در چنين وضع رقت‌بارى به سر مىبرند و اكنون تصور كنيد اگر كسى پيدا شود كه آنها را نجات دهد و به اصفهان منتقل كند ، چه خدمتى در حقشان انجام داده است ؛ زيرا در اصفهان نه تنها اين امكان براى آنان موجود است كه تا آخر

--> ( 1 ) . در اينجا نويسنده از نحوهء اجراى مراسم صحبت مىكند كه براى احتراز از تطويل كلام ، از ترجمهء آن خوددارى شد . - م .